فرش گبه

تعریف و ریشه فرش گبه

گبه در تعریف فنی، قالیچه‌ای است با تراکم گره کم و پرزی به طول حداقل یک سانتی‌متر که پس از اتمام بافت، کوتاه نمی‌شود. به همین دلیل سطح آن نرم و اسفنجی‌وار است. برخلاف فرش‌های شهری مانند تبریز یا اصفهان که با نقشه‌های دقیق بافت می‌شوند، بافنده گبه آزاد است طرح را هنگام بافت تغییر دهد. این آزادی باعث می‌شود هر گبه یک اثر منحصربه‌فرد باشد. اگر قصد خرید دارید، همین ویژگی یعنی «نبود تقارن کامل و وجود طرح‌های ناهماهنگ عمدی» را نشانه اصالت بدانید نه ایراد.

تاریخچه پیدایش گبه در ایران

قدیمی‌ترین گبه‌های یافت‌شده متعلق به دوره صفوی (قرن ۱۶ و ۱۷ میلادی) هستند. یک سند تاریخی جالب این است که شاه طهماسب صفوی هنگام استقبال از همایون شاه، امپراتور گورکانی هند، دستور داد مسیر حرکت او را با گبه فرش کنند؛ چون گبه نرم‌تر از قالی معمولی بود و روی زمین سنگی، راه رفتن را راحت‌تر می‌کرد. تا اوایل قرن ۱۴ شمسی، گبه در خارج از ایران تقریباً ناشناخته بود و فقط به عنوان کف‌پوش چادرهای عشایری استفاده می‌شد. از دهه ۱۳۷۰، با ورود به بازارهای اروپا و آمریکا، به یک کالای لوکس و هنری تبدیل شد. امروزه بیشترین تولید تجاری گبه در استان‌های فارس (عشایر قشقایی)، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد انجام می‌شود.

ویژگی‌های منحصر به فرد گبه

چهار ویژگی اصلی باعث می‌شود گبه با بقیه فرش‌ها فرق داشته باشد:

اول، ضخامت گبه که گاهی به دو سانتی‌متر هم می‌رسد. به خاطر همین ضخامت، گبه هم جلوی سرما را می‌گیرد هم صدا را کم می‌کند.

دوم، پرز بلند گبه. همین پرز بلند باعث می‌شود زیر پا خیلی نرم باشد. اما ایرادش این است که نسبت به فرش‌های پرزکوتاه، زودتر لکه می‌گیرد.

سوم، رنگ‌های طبیعی. بیشتر گبه‌های اصل را با گیاهان رنگ می‌کنند؛ مثلاً با روناس برای رنگ قرمز، پوست انار برای زرد، نیل برای آبی و پوست گردو برای قهوه‌ای. این رنگ‌ها نه تنها با گذشت زمان از بین نمی‌روند، بلکه یک حالت وینتیج و دلنشین به خود می‌گیرند.

چهارم، نوع گره‌ای که در گبه زده می‌شود که به آن گره ترکی یا متقارن می‌گویند. این گره باعث می‌شود پشت و روی فرش با هم فرق داشته باشد (یعنی نمی‌شود فرش را دو رو استفاده کرد). اما در عوض، از گره‌های دیگر محکم‌تر و بادوام‌تر است.

رنگ‌ها و مواد اولیه در بافت گبه

پشمی که در گبه‌های اصیل به کار می‌رود از گوسفندان نژادهای محلی زاگرس (مثل قشقایی و بختیاری) گرفته می‌شود. این پشم نسبت به پشم گوسفندان اصلاح‌نژادشده، چربی بیشتری دارد و همین چربی طبیعی باعث می‌شود گبه در برابر آب و رطوبت مقاوم‌تر باشد. رنگ‌های طبیعی به این روش به دست می‌آیند: قرمز از ریشه روناس که ۲۰ روز در آب خیسانده می‌شود؛ زرد از پوست انار یا گل بابونه؛ آبی از نیل که تخمیر می‌شود. یک راه عملی برای تشخیص رنگ طبیعی از شیمیایی: یک تار از پرز گبه را بکشید و در آب جوش بیندازید. اگر آب بعد از ۵ دقیقه رنگ گرفت، رنگ شیمیایی است. اگر آب کدر نشد یا به رنگ خیلی خیلی ملایم چای‌رنگ درآمد، طبیعی است.

تفاوت گبه با فرش و قالی معمولی

برای اینکه در خرید اشتباه نکنید، در جدول زیر مشخصات گبه را برای شما قرار داده‌ایم

نکته مهم: فرش گبه ماشینی ارزان در انواع طرح و ابعاد در کارخانه فرش آرش کاشان بافت می‌شود.

 سبک‌های بافت گبه در مناطق مختلف ایران

چهار سبک اصلی داریم:

۱. گبه قشقایی (استان فارس): معروف‌ترین نوع. نقش شیر در این سبک فراوان است. رنگ زمینه معمولاً کرم یا نخودی و طرح‌ها پر از لوزی‌های رنگی است. بافت آن درشت‌ترین نوع گبه محسوب می‌شود. البته قشقایی‌ها بجز گبه طرح‌های دیگری هم دارند که با کلیک روی فرش قشقایی می‌توانید طرح‌های آن را مشاهده نمایید.

۲. گبه لری (لرستان و کهگیلویه): پرز کوتاه‌تر از قشقایی (حدود ۱ سانتی‌متر) و نقش‌های بیشتر گیاهی تا حیوانی. رنگ زمینه معمولاً قرمز سیر با حاشیه پهن مشکی.

۳. گبه چهارمحال و بختیاری: ظریف‌ترین بافت را دارد (تراکم گره نزدیک به ۲۰۰۰). طرح‌های این منطقه اغلب درخت سرو به صورت تکراری در سراسر فرش است.

۴. گبه بلوچی (سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی): رنگ‌های تیره (آبی نفتی، قرمز تیره، قهوه‌ای) با نقطه‌های روشن سفید یا نارنجی . اندازه‌ها معمولاً کوچک‌تر است و بافت آن نسبت به قشقایی ریزتر و منظم‌تر می‌باشد. در صفحه فرش بلوچی طرح‌های ماشینی را می‌توانید مشاهده نمایید.

همه این طرح‌ها جزء نقوش پرطرفدار فرش ماشینی طرح دستباف هستند، همچنین در مقاله نماد حیوانات در فرش ایرانی هم به نماد شناسی طرح‌های فرش پرداخته‌ایم.

 انواع گبه از نظر جنس، نقش و کیفیت بافت

گبه‌ها فقط از نظر منطقه بافت با هم فرق ندارند. اگر موقع خرید یا تحقیق به دنبال گبه هستید، سه دسته‌بندی دیگر هم به کارتان می‌آید که در ادامه توضیح می‌دهیم.

۱. جنس

گبه پشمی صددرصد: اصیل‌ترین و رايج‌ترین نوع. پشم آن از گوسفندان محلی زاگرس گرفته می‌شود. دوام بالایی دارد و برای راهرو و نشیمن مناسب است.

گبه کرک و پشم: از پشم زیر شکم بزغاله (کرک) همراه با پشم معمولی بافته می‌شود. نرم‌تر از نوع صددرصد پشمی است اما دوام کمتری دارد. برای اتاق خواب گزینه خوبی است.

گبه ابریشمی: بسیار لوکس و گران‌قیمت. پرز آن براق و لطیف است. راه رفتن روزمره روی آن توصیه نمی‌شود؛ بیشتر برای فضاهای تشریفاتی و پذیرایی کاربرد دارد.

۲. نقش

گبه طرح شیر: محبوب‌ترین و گران‌ترین نوع گبه. شیر در فرهنگ عشایر قشقایی نماد قدرت و محافظت از خانواده است.

گبه طرح درخت و چهارفصل: نماد زندگی، برکت و جاودانگی است. درخت سرو بیش از همه در این طرح‌ها دیده می‌شود. انتخاب خوبی برای کسانی که طرح طبیعت را دوست دارند.

گبه طرح هندسی ساده: شامل لوزی‌های تو در تو، خطوط شکسته و ذوزنقه. ساده‌ترین نوع گبه است و برای فضاهای مدرن و مینیمال مناسب تر است.

۳. کیفیت بافت

گبه مرغوب: تعداد گره آن در در هر ده سانتی‌متر در ده سانتی‌متر» یا «در هر مربع به ابعاد کف دست یک آدم بزرگ» به ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ می‌رسد. بافت ریز و منظمی دارد. پرز آن کوتاه‌تر (حدود یک سانتی‌متر) و طرح‌ها دقیق‌تر است.

گبه معمولی: تراکم گره بین ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰. رایج‌ترین نوع گبه در بازار را تشکیل می‌دهد. کیفیت و قیمت متوسطی دارد.

گبه زبره: قدیمی‌ترین سبک بافت. تعداد گره کم (۸۰۰ تا ۱۰۰۰)، پرز بلند (تا دو سانتی‌متر و بیشتر) و بافت بسیار درشت دارد. به آن گبه "خام" هم می‌گویند. ظاهر آن زمخت و عشایری است.

نکته: در بخش قبل با انواع گبه از نظر منطقه بافت (قشقایی، لری و چهارمحال) آشنا شدید. اینجا دسته‌بندی دیگری را خواندید که برای خرید و انتخاب گبه متناسب با نیاز و بودجه خود به کارتان می‌آید.

مقایسه گبه ایرانی با گبه چینی

از حدود سال ۲۰۰۵، چین وارد تولید گبه شد. گبه چینی دو مزیت دارد: قیمت کمتر (حدود یک‌سوم نمونه ایرانی) و تراکم گره یکنواخت در تمام سطح. اما عیب اصلی آن این است که نقش‌ها تکراری و فاقد معنا هستند؛ مثلاً شیر چینی شبیه ببر نقاشی شده است، در حالی که شیر قشقایی نماد انتزاعی از نیروی مردانه است. راه تشخیص: گبه چینی همیشه از پشم استرالیایی استفاده می‌کند که نرم‌تر است اما چربی طبیعی ندارد؛ پس لکه روغن روی آن خیلی زود پخش می‌شود. گبه ایرانی با پشم محلی دیرتر لکه می‌گیرد اما پاک کردن لکه از روی آن سخت‌تر است.

 نکات مهم در خرید و تشخیص گبه اصل

چهار گام عملی هنگام خرید:
گام اول - تست رنگ: یک دستمال سفید خیس را روی پرز قرمز فشار دهید و بکشید. اگر دستمال صورتی شد، رنگ شیمیایی است.
گام دوم - تست گره: گبه را برگردانید. اگر گره‌ها چهار فصل (متقارن) بود و پشت و رو فرق داشت، دستبافت است. اگر گره هشت (نامتقارن) بود یا پشت و رو شبیه بود، ماشینی است.
گام سوم - تست پشم: یک پرز بکنید و با کبریت آتش بزنید. پشم بوی موی سوخته می‌دهد و خاکستر آن خرد می‌شود. الیاف مصنوعی بوی پلاستیک می‌دهد و به شکل گلوله در می‌آید.
گام چهارم - سن فرش: از فروشنده بخواهید تاریخ بافت را نشان دهد. گبه‌های بالای ۲۰ سال معمولاً رنگ‌های شکسته‌تری دارند و پشت فرش یک تکه پارچه وصله (برای محکم‌کاری) دیده می‌شود.

مراقبت و نگهداری از فرش گبه

گبه شش برابر قالی عادی گرد و غبار جذب می‌کند، بنابراین هر هفته آن را جارو کنید اما هرگز با جاروبرقی با سری چرخان استفاده نکنید. فقط با سری ساده و مکش کم جارو بزنید. برای پاک کردن لکه روغنی: لکه روغنی را با بنزین خشک‌شویی و یک تکه اسفنج نرم پاک کنید. لکه چای یا قهوه: بلافاصله نمک روی آن بریزید تا جذب کند، بعد با حوله مرطوب فشار دهید. شستشوی کامل هر ۳ سال یک بار توسط قالیشوی حرفه‌ای کافی است. همچنین هر ۶ ماه یک بار گبه را بچرخانید (سمتی که راه می‌روید را عوض کنید) تا پرز‌های گبه کوبیده نشوند.

گبه بهتره یا گلیم

فرق اصلی این دو در جنس و ظاهر است. گبه ماشینی همان فرش ماشینی معمولی با پرز کوتاه است، اما طرح آن شبیه گبه‌های دستبافت عشایری (نقوش هندسی، شیر، درخت و...) می‌باشد. گلیم ماشینی اما بدون پرز (تخت) و نازک است و طرح‌های ساده‌تر و راهراه دارد. اگر ظاهر سنتی و گرمای گبه را دوست دارید اما بودجه یا دسترسی به گبه دستبافت ندارید، گبه ماشینی انتخاب خوبی است. اگر به دنبال فرشی سبک، جمع‌وجور، قابل شستشو و مناسب راهرو یا آشپزخانه هستید، گلیم ماشینی را بخرید. از نظر قیمت، هر دو نزدیک به هم هستند و بستگی به کیفیت نخ و تراکم بافت دارد.