فرش بهارستان، تصاویر فرش و سرنوشت تلخ آن

ابعاد فرش بهار خسرو

ابعاد دقیق فرش بهارستان به دلیل از بین رفتن آن مشخص نیست، اما منابع تاریخی اندازه‌های متفاوتی را ذکر کرده‌اند. برای مثال، در تاریخ طبری طول آن ۴۵۰ قدم و عرض آن ۹۰ قدم گزارش شده است، در حالی که برخی دیگر از کتب تاریخی ابعاد ۱۴۰ متر در ۲۷ متر را برای آن ذکر کرده‌اند. همچنین، در کتاب “آیا می‌دانید” اثر دکتر ربرت بامبان، ابعاد ۲۶ متر در ۲۴ متر برای این فرش باشکوه آمده است. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که اندازه‌های ذکر شده تخمینی بوده و بر اساس مشاهدات یا روایات مختلف ثبت شده‌اند و نمی‌توان هیچ‌کدام را به عنوان ابعاد قطعی فرش بهارستان در نظر گرفت.

جنس فرش بهارستان دوره ساسانی

فرش بهارستان، که در دوره ساسانی بافته شد، دارای تار و پودی از جنس ابریشم بود. برای تزئین این فرش، نخ‌های طلا و نقره در بافت آن به کار رفتند. علاوه بر این، قطعات جواهرات و سنگ‌های قیمتی نیز در ساختار آن استفاده شدند.

تصویر فرش بهارستان دوره ساسانی

طرح اصلی فرش به احتمال زیاد الهام گرفته از مفهوم یک باغ ایرانی ایده‌آل یا بهشتی بوده است. این باغ نه فقط یک منظره طبیعی، بلکه نمادی از نظم، زیبایی و وفور نعمت بهشتی در تفکر ایرانی باستان محسوب می‌شده است.

حاشیه‌ها: تصور می‌شود که فرش بهار خسرو دارای چندین حاشیه تزئینی در اطراف زمینه اصلی بوده است. این حاشیه‌ها احتمالاً با نقوش تکرارشونده‌ای از عناصر طبیعی مانند گل‌ها، برگ‌ها، شاخه‌ها و پیچک‌های ظریف آراسته شده بودند. همچنین، نوارهای هندسی با طرح‌های دایره‌ای، مربعی یا لوزی نیز در این بخش‌ها به کار رفته بودند تا حس نظم و تقارن باغ را تقویت کنند. استفاده از نخ‌های گرانبهای زرین و سیمین در بافت حاشیه‌ها، درخششی چشمگیر به این قسمت‌ها می‌بخشیده و آن‌ها را از زمینه اصلی متمایز می‌کرده است.

زمینه اصلی: زمینه اصلی آن با نخ‌های ابریشمی سبز رنگ بافته شده تا نمایی از یک چمنزار سرسبز و وسیع را تداعی کند. این پهنه سبز، بستری برای نمایش دیگر عناصر باغ مانند جویبارها، درختان و گل‌ها فراهم می‌آورده است. در این قسمت، هنرمندان بافنده نهایت مهارت خود را به کار گرفته‌اند تا جزئیات مختلف باغ را به شکلی هنرمندانه و واقع‌گرایانه به تصویر بکشند.

جویبارها و نهرها: نوارهای باریک و پرپیچ‌وخم از نخ‌های نقره‌ای یا ابریشمی آبی‌رنگ، مسیر جویبارها و نهرهای جاری در باغ را در سرتاسر زمینه اصلی فرش نشان می‌دادند. برای القای حس درخشش آب، احتمالاً از قطعات کوچک کریستال یا سنگ‌های درخشان در بستر این نهرها استفاده شده بود. این جویبارها که به شکلی منظم و متقارن در باغ جریان داشتند، نمادی از آبادانی، سرزندگی و نعمت در فرهنگ ایرانی به شمار می‌رفتند.

درختان و گیاهان: در سرتاسر زمینه سبز فرش، نقش درختان گوناگونی مانند سروهای استوار (نماد جاودانگی)، نخل‌های پربار (نماد برکت) و درختان میوه به همراه انواع گل‌های رنگارنگ و گیاهان زینتی بافته شده بودند. هنرمندان با استفاده از طیف وسیعی از نخ‌های ابریشمی رنگین و با تکنیک‌های سایه‌زنی ظریف، به این نقوش حجم و واقع‌گرایی بخشیده بودند.

حیوانات و پرندگان: بر اساس برخی اشارات تاریخی، ممکن است نقش‌های ظریف و نمادینی از حیوانات و پرندگان نیز در میان گل‌ها و درختان فرش بهار خسرو به تصویر کشیده شده باشند. پرندگانی مانند بلبل (نماد عشق و موسیقی) یا طاووس (نماد شکوه) می‌توانسته‌اند در لابه‌لای شاخه‌ها دیده شوند، و یا نقش‌هایی از حیوانات دیگر به صورت نمادین در گوشه‌هایی از باغ حضور داشته باشند. این نقوش اگر وجود داشته‌اند، احتمالاً با ظرافت و دقت بسیار زیادی بافته شده‌اند تا به زیبایی و پویایی طرح باغ بیفزایند.

مسیرها و کرت‌ها: برای نشان دادن نظم و ساختار باغ، احتمالاً مسیرهای پیاده‌روی منظم و کرت‌های گل‌کاری شده نیز در طراحی فرش در نظر گرفته شده بودند. این بخش‌ها با استفاده از رنگ‌های متفاوت یا بافت‌های خاص از سایر قسمت‌های فرش متمایز می‌شدند.

استفاده از جواهرات: یکی از ویژگی‌های برجسته فرش بهار خسرو، کاربرد سخاوتمندانه جواهرات گرانبها در بافت آن بوده است. این سنگ‌های قیمتی نه تنها ارزش مادی فرش را به طرز چشمگیری افزایش می‌دادند، بلکه با درخشش خود جلوه‌ای بی‌نظیر به آن می‌بخشیدند. تصور می‌شود که جواهرات برای تأکید بر جزئیاتی مانند مرکز گل‌ها، میوه‌های رسیده، یا قطرات شبنم به کار رفته بودند.

سرنوشت فرش بهارستان

متاسفانه، فرش بهارستان یا بهار خسرو دیگر وجود ندارد. این فرش نفیس که در دوره ساسانی بافته شده بود، پس از حمله اعراب به ایران در قرن هفتم میلادی از بین رفت.

بر اساس منابع تاریخی، پس از فتح تیسفون (پایتخت ساسانیان) در سال 637 میلادی، این فرش به عنوان غنیمت جنگی به دست اعراب افتاد. خلیفه عمر بن خطاب دستور داد تا این فرش را که بسیار بزرگ و ارزشمند بود، قطعه قطعه کرده و بین سربازان عرب تقسیم کنند.

گفته می‌شود که قطعات این فرش به دلیل نفیس بودن مواد به کار رفته در آن (مانند ابریشم، طلا، نقره و جواهرات) به قیمت‌های بالایی فروخته شدند. به این ترتیب، این اثر هنری بی‌نظیر از بین رفت و امروزه اثری از آن باقی نمانده است. تنها توصیفاتی از این فرش در منابع تاریخی و ادبی باقی مانده است که عظمت، زیبایی و شکوه آن را به تصویر می‌کشند. این توصیفات نشان می‌دهند که فرش بهار خسرو نه تنها یک فرش معمولی، بلکه نمادی از قدرت، ثروت و هنر دوره ساسانی بوده است.

اهمیت تاریخی و فرهنگی

فرش بهار خسرو نه تنها به دلیل ارزش مادی و هنری فوق‌العاده‌اش اهمیت دارد، بلکه به عنوان نمادی از شکوه و تمدن دوره ساسانی نیز شناخته می‌شود. این فرش نشان‌دهنده سطح بالای هنر بافندگی، ذوق هنری و ثروت امپراتوری ساسانی در اوج قدرت خود بوده است. نابودی این اثر هنری یک ضایعه بزرگ برای تاریخ هنر و فرهنگ ایران محسوب می‌شود.

توصیفات باقی‌مانده از این فرش در منابع تاریخی، الهام‌بخش بسیاری از هنرمندان و شاعران در دوره‌های بعد شده است و همواره به عنوان یکی از شاهکارهای گمشده هنر ایرانی از آن یاد می‌شود. تصور عظمت و زیبایی این فرش این نیز مانند نقوش و تنوع گره‌های فرش پازیریک، گواهی بر نبوغ و خلاقیت هنرمندان ایرانی در دوران باستان است.